Home

De wonderbaarlijke schepping van de natuur

Jan Sammerdam is geboren in 1637 in Amsterdam. Hij wilde met zijn onderzoeken naar de natuur, de wonderbaarlijke schepping van God laten zien. Niet alleen via de bijbel maar ook via de natuur kan je God leren kennen, was zijn overtuiging. Zijn interesse in de natuur , en dan in het speciaal in dieren en insecten, waren al vanaf jonge leeftijd gewekt. Zijn vader had een grootse verzameling van alles wat vreemd was en uit een ander land kwam. Dieren, planten, schelpen, insecten, noem het maar op. Deze snuisterijen werden meegenomen door handelaren die met hun handelsschepen naar Oost en West Indië  voeren en alles meenamen wat onbekend en exotisch was. In de 17e eeuw was er een grote bewondering voor al hetgeen ze niet kenden. Veel notabele en kooplieden kochten deze souvenirs op en plaatsten ze in hun woonkamer. Zo’n verzameling noemden men een rariteitenkabinet.

Studie

Waarschijnlijk door het rariteitenkabinet van zijn vader is bij Swammerdam de fascinatie om de natuur te doorgronden begonnen. In 1663, op 25 jarige leeftijd , vertrekt hij  vanuit Amsterdam naar Leiden om geneeskunde te gaan studeren op werelds beste universiteit op dat moment. Hier bruist  ‘t van nieuwe ideeën, zoals dat de natuur onderhevig is aan wetten. Vooral het feit dat studenten niet langer alleen via boeken moeten leren maar juist ook zelf op onderzoek moeten uitgaan is revolutionair.  Hiervóór leerde men enkel uit boeken en wel de klassieken. Als je iets wilde weten over de natuur, over hoe God de natuur heeft geschapen, ging je eerst lezen. In eerste instantie de bijbel, in tweede instantie Aristoteles of andere klassieken. Die tijden waren veranderd.

Studenten bestudeerde nog steeds deze boeken maar daarnaast moest je ze zelf kijken, zelf verzamelen, zelf onderzoeken. Zo’n onderzoek werd zintuigelijk onderzoek genoemd, en was typerend voor de universiteit van Leiden.

“Als we de natuur willen leren kennen moeten we weg uit de bibliotheek en zelf zoeken in de natuur. Want de natuur is het tweede boek van God en hierin laat hij zichzelf net zo goed kennen als in zijn eerste boek, de Bijbel.” Dit is de basis van de 17e eeuwse wetenschap.

Ontdekking

Deze methode spreekt Swammerdam enorm aan en al snel ontwikkeld hij brede interesses. Zijn vader wilde graag dat hij geneeskunde ging studeren maar zelf had hij meer belangstelling voor het ontleden van dieren en uiteindelijk insecten. Hij ontleedde honden om hun ademhalingsapparaat te bestuderen en dit gebeurde soms terwijl ze nog in leven waren!

Nadat een vrouw verdronken was in een van de grachten kreeg hij de kans haar te ontleden. Hierbij ontdekte hij iets wat de kijk op veel dingen definitief zou veranderen. Toen hij de vrouw ontleedde kwam hij erachter dat vrouwen eierstokken hadden en geen testikels zoals men al die eeuwen had gedacht. Ze hadden eierstokken, net zoals bij vogels en vissen. Dit betekende dat alle ideeën rondom de voortplanting en de hele schepping op z’n kop stonden. Niet alleen de wetenschap maar ook het gedachtegoed van gewone mensen veranderde hierdoor. Wij weten niet beter maar als je dat voor het eerst hoort, zorgt het voor een hoop opschudding. Gezien het feit dat alles geschapen is door God, is het ook erg gewaagd je met dit soort onderzoeken bezig te houden. Voordat je het doorhebt ben je een mysterie van het leven aan het ontrafelen waarmee je ook de eeuwenoude theorieën over de schepping ontkracht.

Dit is een belangrijk keerpunt geweest. Ons begrip van voortplanting en van de samenhang met het dierenrijk kreeg een geheel nieuwe betekenis.

was in de aderen, eierstokken

Preparaat

Swammerdam stopte niet na deze ontdekking maar deed nog veel meer. Hetgeen hem beroemd maakte was zijn methode om lichaamsdelen te prepareren voor ontleding. Dit deed hij door heet bijenwas in de aderen van het preparaat te spuiten.  Hiervoor gebruikte hij allerlei kleuren. Tegenwoordig gebeurd dit met siliconen maar dat bestond in die tijd nog niet. Door deze techniek bleef het  preparaat in tact en was het niet onderhevig aan verderf. Dit was een belangrijke doorbraak omdat hij op deze manier zijn theorie kon bewijzen op een visuele manier. Het preparaat was het directe bewijs wat iedereen kon zien.

Anatomietheater

Op het schilderij van Rembrandt is goed te zien hoe men in die tijd tegen chirurgie en anatomie aankeek. Dr. tulp staat hier in een anatomietheater en is bezig met het ontleden van een arm. Het anatomietheater is een zaal met in het midden een snijtafel en rondom heen oplopende houten banken. Notabele en kooplieden zaten vooraan en andere geïnteresseerde zaten verspreid op de tribune. Het was een spannende show.

Het schilderij laat ook zien dat we van het lichaam nog nieuwe dingen kunnen ontdekken en nog veel kennis kunnen opdoen. Ook deze wetenschappers geloofde erin dat je via de natuur direct contact kon maken met God.

Het lijkt misschien of ze hiermee het heersende gezag ondermijnde en verwierpen maar eigenlijk creëerden ze een nieuw gezag. De schilderkunst leverde hier ook een bijdrage aan. Dit soort schilderijen zijn vergelijkbaar met de affiches van nu en zijn eigenlijk een soort propaganda middel. De kunstenaar was ingehuurd op verslag te doen van deze gebeurtenis.

anatomietheater

Frederick Ruysch

Frederick Ruysch was een toonaangevende anatomieleraar. Hij leerde van Swammerdam hoe hij moest prepareren en perfectioneerde dit zo ver dat zijn preparaten niet meer dood leek maar slapend. Ook dit was vernieuwend. Mensen vanuit de hele wereld kwamen over om zijn preparaten te bewonderen en met eigen ogen te zien hoe clean en mooi het was. Men zag hiermee voor het eerst hoe het lichaam er van binnen uitziet. Zelfs de Tsaar van Rusland kwam langs en koopt uiteindelijk heel de collectie op. Deze preparaten waren niet alleen mooi en interessant maar het vertegenwoordigde ook de laatste ontwikkelingen op het gebied van wetenschap. In Rusland was anatomie verboden omdat de kerk had verboden mensen te ontleden.

De collectie van Ruysch was niet zo luguber als het misschien over komt. Hij ging bewust om met de esthetische kant van zijn objecten. Eigenlijk was hij meer een soort van wetenschappelijke kunstenaar. Ruysch kon zowel ogen conserveren als inzetten maar gebruikte meestal kunstogen. Een van de kenmerken van Ruysch was dat hij, wegens gebrek aan ruimte, verschillende preparaten in 1 potje deed. Hierbij was het erg belangrijk dat het er behaaglijk uit zou zien voor de toeschouwer. Dit pakte goed uit en mensen vonden het erg interessant. Naast wetenschappelijk onderzoeker was hij ook schilder en doet hij erg zijn best om de gemoedstoestand van de toeschouwer positief te beïnvloeden. Ruysch wordt ook wel de doodkunstenaar genoemd en verwerft veel roem.

anatomisch-product-frederik-ruysch

Swammerdam en zijn religieuze overtuiging

Terwijl andere zoals Ruysch beroemd werden met deze vorm van kunst (het prepareren met bijenwas), kreeg niet iedereen deze roem. Swammerdam wordt veel minder gewaardeerd maar zijn prioriteiten liggen dan ook anders. Hij is een wetenschapper met een missie, geïnteresseerd in de natuur en vastberaden godsschepping bloot te leggen: De wereld der insecten. Dit benarde hij vanuit de drang om te bewijzen dat ook de wereld der insecten door God gecreëerd was en dit niet ,zoals eerder werd gedacht, een weeffout was.  Men ging er tot dan toe nog vanuit dat insecten spontaan ontstonden. Dat er geen verklaring voor hun aanwezigheid was en geen structuur of opzet in hun ontstaan was. Als dit het geval geweest zou zijn dan zou God een fout hebben gemaakt, en dat is wel erg onwaarschijnlijk.

De schepper is perfect dus overal moet er orde zijn. Dit Swammerdam laten zien door zelfs de structuur van het kleinste wezentje op aarde te laten zien. Een goed voorbeeld hiervan is zijn preparaat van een bij. Aanvankelijk dacht hij dat hij een koningsbij was, maar bij het ontleden kwam hij er achter dat deze bij duizenden eitjes in zich had. Hij benadrukte hoe systematisch en geordend zelfs de structuur van dit piepkleine wezen uit de natuur in elkaar zit.

Men had de insect nog nooit eerder insecten als onderdeel van het mensenrijk gezien omdat hier nooit eerder onderzoek naar was geweest. Men ging nog af op de kennis nagelaten door Aristoteles maar die had zich hier ook nooit op deze manier in verdiept. Dit was toen, technisch gezien, ook nog niet mogelijk.

Swammerdam was een religieus man en worstelde vaak met tegenstrijdige gevoelens. Hij ging helemaal op in de wetenschap maar kwam daardoor haast niet toe aan zijn religieuze verplichtingen. Hier voelde hij zich vaak schuldig over. Na een tijdje afstand te hebben genomen en ingewoond te hebben bij een vrouw die beweerde gezonden te zijn door God, kwam hij tot nieuwe inzichten en kon hij zijn religieuze opvattingen weer met zijn wetenschappelijk werk verzoenen. Hij was in staat zijn onderzoeken af te ronden en hiermee ook zijn boek waarin hij alles had bijgehouden. Swammerdam leed al enkele jaren aan Malaria, wat hij opgelopen had tijdens een van zijn onderzoeken. Hij kon binnen de gegeven tijd alles afronden en voelde zich voldaan om alles wat hem was gelukt, maar heeft zijn boek nooit gepubliceerd gezien.

swammerdam_bybel-der-natuure-oog-bij-eye-bie

Samenvatting

Zelf op onderzoek uitgaan en zelf kijken was een keerpunt in de geschiedenis van de wetenschap. De uitvinding van de microscoop en de laatste ontwikkelingen op het gebied van lenzen slijpen heeft hier enorm aan bijgedragen. Zonder dit was het niet mogelijk geweest zoveel details te zien. De ontdekkingen waren revolutionair en veranderde de kijk op veel dingen zoals bijvoorbeeld de voortplanting van mensen. Men zag dit als het ontrafelen van Gods mysterie van het leven en dit moest aan de ene kant gewoon aangenomen en gewaardeerd worden en niet ter discussie gesteld worden. Ook de manier waarop het onderzoek gedaan werd riep de nodige weerstand op. Het open snijden en ontleden van dieren en zelfs mensen gaat wel erg ver toch? De kerk verbood dit dan ook op diverse plekken in de wereld, waaronder Rusland. Anderzijds brachten deze wetenschappelijke onderzoeken zoveel belangrijke informatie naar boven waardoor de geneeskunde tot een veel hoger niveau kon ontwikkelen.  Jan Swammerdam wilde met zijn werk de grootsheid Gods laten zien. Via zijn natuuronderzoek wilde hij Godschepping beter leren kennen en hierdoor God, de maker. Hier heeft hij zijn hele leven aan toegewijd en dit heeft belangrijke ontdekkingen in de wetenschap opgeleverd.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s