Home

Invalshoeken
– Kunstenaar en opdrachtgever: politieke en economische macht | Organisatie samenleving: de Republiek zoekt zijn plaats tussen grootmachten (17e eeuw): Amsterdam ‘centrum wereldhandel’
– Kunst en esthetica | Natuur: zichtbare (goddelijke) natuur
– Kunst intercultureel | Schilderijen, flora, fauna, mensen, landschappen: vreemde landen als reisverslag door Hollandse ogen

Tijdens een ochtendje online wandelen door de site van het Mauritshuis (het Mauritshuis is immers gesloten tot medio 2014) verraste het onderstaande schilderij mij. [1] Op de afbeelding zijn twee negers te zien, gehuld in Romeins aandoende kleding. [2] Nog verbaasder was ik toen ik las dat het geschilderd is door Rembrandt van Rijn (1606-1669). Ik had dit schilderij nooit eerder gezien! Het werk stamt uit omstreeks 1661. [1] Op de site van het Mauritshuis is verder geen informatie te vinden over het werk. Wie zouden deze twee mannen zijn? Ik werd benieuwd hoe het komt dat deze mannen zo vroeg in de start van de Nederlandse slavenhandel in Amsterdam terecht gekomen zijn – daar woonde Rembrandt toen immers.

Twee Moren, Rembrandt van Rijn, 1661 doek, h 77,8cm x b 64,4cm


Nederland en het begin van haar slavenhandel
In de Gouden Eeuw wil Nederland hebben wat Spanje en Portugal bezitten: geld, macht en land. De West Indische Compagnie wordt speciaal opgericht om Spanje en Portugal te bestrijden en Nederland zet haar zinnen op het veroveren van Brazilie van de Portugezen. De WIC slaagt hier deels in: in 1630 weet een expeditieleger onder leiding Hendrick Lonck en generaal Waardenburg een groot gedeelte van Brazilië te veroveren van de Portugezen. [3] [4] Hiermee neemt Nederland in 1635 ook het systeem van slavernij en slavenhandel over, dat men eerder in 1623 als onethisch had afgewezen. 

Filmpje over de WIC en de slavenhandel

De WIC gaat zich concentreren op de slavenhandel. In totaal verscheept Nederland rond de 500.000 slaven vanaf de West Afrikaanse kust, op een totaal van naar schatting 10 tot 11 miljoen slaven die door Europese staten zijn verscheept. [5]

Verklaring van de herkomst van de Moren van Rembrandt
In het begin van de Gouden Eeuw was slavernij in Nederland en de rest van Noord Europa verboden. In Spanje en Portugal kwam slavernij wel voor. Wanneer zwarte slaven in het voetspoor van de Portugees-joodse kooplieden vanaf eind 16e eeuw in Amsterdam belanden, onderneemt het stadsbestuur niets om de slavernij ter discussie te stellen, te bevestigen of te verbieden. Het houden van slaven wordt dus blijkbaar gedoogd in Amsterdam. [6]

In de geschiedenisboeken over Amsterdam is weinig te vinden over hoe het de eerste zwarte inwoners van de stad verging. We weten wel dat de zwarte mensen die er woonden niet alleen slaven waren maar ook vrije zwarte mensen die hun vrijheid hadden opgeëist of waren vrijgelaten door hun meester. [6]

Dit kan een antwoord zijn op de vraag hoe het kan dat Rembrandt in 1661 de twee zwarte mannen schilderde.
Voor de zeventiende eeuw deden kunstenaars vooral een beroep op voorbeelden in plaats van echte mensfiguren, wanneer men een zwart persoon wilde weergeven. Er waren immers maar weinig zwarten in de Nederlanden; degene die er waren bovenden zich voornamelijk in handelssteden als Antwerpen en Brugge, meegekomen als slaaf in Italiaanse, Spaanse en Portugese huishoudens. [7]

‘Zwarten’ bij andere Nederlandse kunstenaars
Rembrandt van Rijn is niet de eerste en enige kunstenaar in zijn tijd die zwarten uitbeeldde. Peter Paul Rubens – die door Rembrandt bewonderd werd – maakt rond 1615 een studie van het hoofd van een Afrikaanse man dat vanuit vier gezichtspunten is afgebeeld. (zie onderstaande afbeelding) [8]

Vier studies van het hoofd van een Moor, Peter Paul Rubens, datum onbekend, olieverf op doek, h 51cm x b 66cm

Rubens schetste de man vier keer op een paneel; niet als potret maar als studiekop. De bruine huid is geschilderd in al zijn schakeringen. Het palet varieert van licht beige tot grijs-, groen- , en roodbruin, rood, wit en diepdonkerbruin.
Rubens maakte nog een schets van deze man en er zijn twee kopieen van het schilderij met de vier koppen samen, een van alleen het bovenste hoofd en een kopie in prent van het linker hoofd. Ten minste twee andere schilders uit de omgeving van Rubens maakten olieverfschetsen van de man die door dit werk geinspireerd lijken te zijn: Jacob Jordaens (1593-1678) omstreeks 1620 en Gaspar de Crayer (1584- 1669) alverwege de jaren twintig. Beiden gebruikten hun schetsen als studiemateriaal voor andere schilderijen waarin ze de kop opnamen. [7] De beschikbaarheid over een echt zwart model moet artistiek gezien van grote waarde geweest zijn. Al vanaf de Middeleeuwen zijn zwarte figuren namelijk  in ruime mate in de Europese kunst te vinden. Dit zijn vaak bijfiguren en clichématige afbeeldingen die waarschijnlijk gekopieerd zijn. En er zijn uit de 17e eeuw verschillende schilderijen van Amsterdamse families waar zwarte bedienden opstaan waarvan wordt vermoed dat de zwarte bediende een verzinsel is: dat hij is geschilderd als exotisch en statusverhogend attribuut.

De vroegste beschrijving door een kunstenaar is gedaan door de Duitse schilder en prentenmaker Albert Durer (1471-1528). Hij maakte onder andere tekeningen van levende modellen die hij beschreef in zijn Proportieboek uit 1528, een handleiding voor kunstenaars bij de constructie van de menselijke figuur. Daarin gaf hij een schema voor de constructie van het profiel van een Afrikaans hoofd en een karakterisering van het uitelrijk van Afrikanen. Opvallend is de negatieve waardering voor het gezicht tegenover de positieve voor het lichaam:

Gezichten van zwarten zijn zelfden mooi vanwegen hun zeer platte neuzen en dikke lippe. Hun scheenbenen en knieën en voeten zijn knokig, niet zo mooi om te zien als die van de blanken en dat geldt ook voor hun handen. Toch heb ik er ook gezien waarvan het hele lichaam zo goed en mooi gebouwd is dat ik nooit mooiere heb gezien en evenmin kan ik bedenken hoe ze verbeterd zouden kunnen worden, zo uitsteken waren hun armen en al hun lichaamsdelen.‘ [7]

Bijzonder ook is het onderstaande schilderij van Michiel van Musscher, waarop Thomas Hees is afgebeeld. [9]

Thomas Hees met zijn neven Jan en Andries Hees en een bediende, Michiel van Musscher, 1687, olieverf op doek, h 76cm × b 63cm

Thomas Hees was bemiddelaar inzake de vrijkoop van slaven in Algiers, de hoofdstad van Algerije. [10] Op de afbeelding zie je Thomas Hees afgebeeld in het midden van een schilderij. Hij houdt een pijp in de linkerhand. Op tafel liggen een opengeslagen atlas, boeken, een inktstel en een globe. Aan de achterwand hangen geweren, zwaarden, jachthoorns, takken koraal en een wapen met de Hollandse leeuw. [9] De afgebeelde zwarte man is Thomas, genoemd naar zijn ‘eigenaar’. Thomas is een van de weinige slaven in Nederland van wie we een naam en portret hebben. Achterop het doek staan namelijk zijn naam en leeftijd, zeventien jaar, geschreven. Waarschijnlijk komt hij uit Noord-Afrika, waar Thomas Hees tussen 1675 en 1685 namens de Staten-Generaal driemaal onderhandeld heeft over vredes- en handelscontracten en over het vrijmaken van christenslaven.
De slaaf Thomas draagt een tulband en een uniform van een grijze stof. Om zijn hals heeft hij een ‘slavenband’ die zijn slavenstatus aangeeft.

Extra informatie
1. http://goudeneeuw.ntr.nl/krant/zoekresultaten/?slavernij
(Informatie vanuit het programma De Gouden Eeuw)
2. http://goudeneeuw.ntr.nl/krant/afleveringen/#/overzicht/5/
(Aflevering 5 De Gouden Eeuw ‘Een wereldonderneming’)
Bertina Kramer
Boeken
[3] Belien, H.M., van Deursen, A.T., van Setten, G.J. (1995). Gestalten van de Gouden Eeuw. Amsterdam: Bert Bakker
[7] Kolfin, E.E.P., Boele, V., Hendricks, M. (2008).Black is beautiful: Rubens tot Dumas. Amsterdam:  W Books B.V.
Internetbronnen
[1] Mauritshuis, het koninklijk kabinet voor schilderijen. Geraadpleegd op 19 april 2013, http://www.mauritshuis.nl/index.aspx?chapterID=1104
[2] Mauritshuis, het koninklijk kabinet voor schilderijen. Geraadpleegd op 27 maart 2013, http://www.mauritshuis.nl/index.aspx?chapterid=1168&Contentid=13420&CollectieZoekSsOtName=titel&CollectieZoekSsOv=%25twee%20moren%25&zoek=twee%20moren
[4] NTR Schooltv (2013). De West Indische Compagnie: een 17e-eeuwse multinational. Geraadpleegd op 2 april 2013, van http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20111123_wic01
[5] De Bibliotheek (2013). Literatuurplein, de Slavernij. Geraadpleegd op 1 mei 2013 van http://www.literatuurplein.nl/canon_detail.jsp?canonId=24
[8] Catalogus van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten (2013). Geraadpleegd op 2 april 2013 van http://www.opac-fabritius.be/nl/F_database.htm
[9] Het Rijksmuseum (2013).Collectie SK-C-1215. Geraadpleegd op 25 maart 2013 van https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/SK-C-1215
[10] Wikipedia (2013). Algiers. Geraadpleegd op 28 maart 2013 van http://nl.wikipedia.org/wiki/Algiers 
Artikelen

[6] Fischer, U (2007). Zwarten uit de schaduw: Rembrandt schilderde de eerste zwarte Amsterdammers. Ons   Amsterdam. Nummer 4 april 2007. http://www.onsamsterdam.nl/tijdschrift/jaargang-2007/285-nummer-4-april

Afbeeldingen op volgorde
[1] http://www.mauritshuis.nl/
[2] http://www.opac-fabritius.be/nl/F_database.htm
[3] https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/SK-C-1215

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s