Home

Paleis op de Dam

Nadat het inwoneraantal van de stad Amsterdam in een korte tijd explosief toenam, werd het toenmalige raadhuis aan de Dam, het hart van de stad, te klein voor zijn rol. Amsterdam was een handelsstad waar de handel en nijverheid enorm floreerden. Massa’s mensen immigreerden naar de stad, waardoor de bevolking in de eerste veertig jaar van de zeventiende eeuw verviervoudigde. Het oude raadhuis was in de loop der jaren al een samenklontering van gebouwen geworden doordat het steeds meer functies kreeg. De bovenverdieping van het oudste deel van het raadhuis werd voor allerlei doeleinden gebruikt, maar gaandeweg ontstond er een behoefte aan afzonderlijke kamers voor de verschillende afdelingen van het, ook alsmaar groeiende,  stadsbestuur.

Naast het feit dat het raadhuis in figuurlijke zin uit zijn voegen barste, was dit ook letterlijk het geval. Het gebouw was oud en bouwvallig; verschillende onderdelen van het raadhuis begonnen langzaam te bezwijken. In januari 1639 kwamen de burgemeesters en de Vroedschap samen om de kwestie te bespreken. Burgemeesters of schepenen en leden van de Vroedschap werden gekozen uit belangrijke handeldrijvende families. Een aangestelde onderzoekscommissie rapporteerde na een jaar dat het noodzakelijk was het raadhuis af te breken en te vervangen door een nieuw exemplaar.

Diverse ontwerpen voor een nieuw stadhuis passeerden de revue, en na vele gedachtewisselingen over de grootte van het nieuwe stadhuis, werd  uiteindelijk op 18 juli1648 – na de Vrede van Munster – gekozen voor een ontwerp van de vooraanstaande Jacob van Campen. Het feit dat van Campen uit een Amsterdamse patriciërsfamilie stamde zal hierbij zeker een rol gespeeld hebben.

Met de Vrede van Munster kwam een einde aan de Tachtigjarige Oorlog en daarmee een einde aan de Spaanse onderdrukking. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd als soevereine staat erkend. De vrede was in het voordeel van Amsterdam; Spaanse aanvallen op handelsschepen zouden ophouden en er hoefde niet meer zoveel geld in de oorlog gepompt te worden. Daarnaast had Amsterdam door zijn rijkdom een machtige stem gehad in de regering van de provincie Holland en de Staten-Generaal. Amsterdam zag zichzelf dan ook als belangrijke pion in de totstandkoming van de vrede. Dit thema zou prominent terug komen in het nieuwe stadhuis dat tevens rijkdom, macht en aanzien moest uitstralen. Het moest groots worden en herinneren aan beroemde voorbeelden uit de geschiedenis. Het streven van de stadsbestuurders was dan ook het evenaren van de Griekse en Romeinse cultuur. Het zou het beste politieke, economische en culturele aspiraties uitdrukken.

Het ontwerp van Jacob van Campen had een voor die tijd zeer vooruitstrevende stijl, nu bekend als Hollands Classisisme. Het stadhuis van Amsterdam zou het grootste stadhuis van Europa worden, wat in de ogen van de bevolking in die tijd werd gezien als ‘het achtste wereldwonder’.

Van Campen liet zich inspireren door Palladio en Scamozzi, twee Italiaanse renaissance-architecten, die de Architectura Libri Decem van Vitruvius vertaalden. Vitruvius ging uit van de volmaaktheid van het universum, volgens Palladio en Scamozzi van essentieel belang voor goede architectuur. Een maatverhouding met een universeel principe van harmonie zou de basis vormen voor al het goede, ware en schone op aarde. Van Campen streefde dit principe ook na in het ontwerp van zijn stadhuis; het moest een absoluut volmaakt gebouw worden. Het ontwerp naar de bouwkunst in het klassieke Rome viel erg in de smaak bij de opdrachtgevers. Het Amsterdamse stadsbestuur spiegelde zich immers graag aan de deugden en macht van het republikeinse Rome.

Omdat van Campen meer een ontwerper en filosoof was dan ambachtsman, omringde hij zich door een keur aan bouwers, beeldhouwers en schilders om zijn plannen vorm te geven. De beeldhouwer die de decoratie van het stadhuis op zich nam was de Antwerpse Artus Quellien (of Quellinus). Hij en zijn team maakten alle sculpturen in veertien jaar tijd. Het betroffen twee enorme frontstukken voor de voor- en achtergevel, zes beelden voor de gevelversiering, twaalf godenbeelden, achtentachtig kapitelen, honderdvierentachtig verschillende festoenen en tweehonderdvijftig voet aan acantusfriezen.De figuren zijn grotendeels gebaseerd op de iconologica van Cesare Ripa.

Door geldgebrek na de Eerste Engelse Oorlog werd besloten het stadhuis niet helemaal af te bouwen en het bij twee verdiepingen te laten. Ook werd er bezuinigd op de decoratie van het gebouw; de door van Campen ontworpen personificaties van de acht windstreken die de koepel zouden sieren werden bijvoorbeeld nooit uitgevoerd. Deze wijzigingen hebben echter niet afgedaan aan de ,tot in de kleinste details, uitgedachte symboliek dat bijdroeg aan de verheerlijking van de stad en haar bestuur. Tevens verduidelijkte de gebruikte symboliek de diverse bestuurstaken en drukte het het karakter van de verschillende ruimtes uit. Ook moedigde het goed burgerdom aan. De symboliek in het gebouw heeft haar oorsprong uit twee verschillende bronnen: Het beeldhouwwerk is vooral geïnspireerd op de Grieks-Romeinse cultuur, en de schilderkunst liet zich met name inspireren door de bijbel.

Het stadhuis op de dam had niet alleen in zijn beeltenis een functie maar ook in zijn gebruik. Het stadhuis werd gebruikt als kantoor- en vergadergebouw voor de stedelijke ambtenaren, het college van burgemeesters (burgemeesters en wethouders) en de vroedschap (gemeenteraad). Het diende als bankgebouw voor het in bewaring brengen van waardevolle spullen, geld en goud. In meerdere ruimtes van het stadhuis werd recht gesproken waaronder de Vierschaar, de rechtszaal voor strafzaken met de doodstraf als vonnis.

plattegrond stadhuis op de dam 17e eeuw

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s