Home

Van exegese tot experiment

“Waarin onze eeuw alle de voorgaande overtreft is dat men uit zyne eigen oogen ziet, en de zaken die men beschryft zelf behandelt. Voor deze liep men er merendeels los overheen; men redekavelde over de natuur der dingen, zonder deze zelf of gezien, of onderzocht te hebben.”1

Er lijkt mij geen doeltreffender citaat te lezen voor ieder die op het punt staat het diepe in te duiken in de grootste wetenschappelijke veranderingen van de zeventiende eeuw.
Niet alleen doeltreffend in de wijze waarop Albertus Seba met deze woorden de ontwikkelingen van de wetenschap en daarmee onlosmakelijk het veranderende natuurbeeld en de filosofie van de zeventiende eeuw in een tijdsgeest weet te vangen, maar ook om even stil te staan bij de ‘Wikipediaanse’ zekerheden, die de eenentwintigste eeuw domineren.
Waarin iedereen met drie klikken van een muis zichzelf tot expert denkt te verheffen.
Ik nodig iedereen uit, om tijdens het lezen van dit artikel van tijd tot tijd nog eens stil te staan bij deze betekenisvolle woorden van Albertus Seba, zijn of haar computerscherm uit te zetten en het dichtstbijzijnde park of bos op te zoeken, om opnieuw te ervaren wat in deze tijd als vanzelfsprekend en niet godwaardig wordt bevonden.

Wat Seba’s opmerking, rond het einde van de zeventiende eeuw voor mij zo kenmerkend maakt, is de gevolgtrekking dat Seba, net als vele anderen in zijn tijd, werkelijk van mening was, dat de grenzen van de kennis in zicht waren. Het algemene gevoel dat spreekt uit de literatuur over die periode is een gevoel van trots over wat men al had bereikt ten aanzien van de veranderingen in het beoefenen van de natuurwetenschap.
Men sprak in de tijd van Seba nog wel van een aantal hiaten in de kennis, maar door de snelheid waarmee de kennis over de natuur en wetenschap zich ontwikkelde zou het enkel een kwestie van tijd zijn voordat men deze ook ontrafeld had. Overheerste eerst de overtuiging dat alle kennis in het verleden lag verborgen en alle vertrouwen werd gelegd in een letterlijke interpretatie van de bijbel, nu werd alle hoop gevestigd op de ‘nieuwe wetenschap van de toekomst waarin de nadruk lag op het experiment, het demonstreren van proeven, het inventariseren en classificeren van alle mogelijke variaties uit het planten- en dierenrijk. Er werden onbekende hemellichamen ontdekt, astronomen kwamen met feitelijk bewijs dat de aarde niet het middelpunt van het heelal was, reizigers stuitten in exotische landen op onbekende volkeren.
De cruciale vraag van de natuurwetenschap werd: Waar moeten we onze kennis op baseren nu blijkt dat de ‘Ouden’ niet alles geweten hebben? Of, zoals Michel Eyquem Montaigne al eerder de stelde: Wat weet ik eigenlijk? Que sais-je. Die vraag zie ik als de spil van wetenschappelijke revolutie. Deze vraag werd overigens niet zonder gevaar voor eigen leven gesteld. Dergelijke vragen en onderzoeken vormden een bedreiging voor de geestelijkheid, de aristocratie en daardoor uiteindelijk de staat. Maar hiermee werd een nieuwe weg ingeslagen en dit bracht veranderingen teweeg die zijn weerga niet kende.

In de zeventiende eeuw werden de pijlers van de moderne westerse beschaving gezet.
Hierbij moet je niet alleen denken aan de wetenschap maar ook aan de economie, de religie en de opvoeding, kortom de hele Nederlandse cultuur.
De mens werd steeds meer gezien als een individu en in deze roerige tijd ontwikkelde men de handvaten tot modernisering van de samenleving en de moderne mens zoals we hem nu kennen. Er werd bijvoorbeeld door filosofen onderzoek gedaan naar andere, betere, samenlevingsvormen waarin democratie en rechtvaardigheid, de zo kenmerkende Nederlandse tolerantie en vrijheid van meningsuiting hoog in het vaandel stonden.

Om al deze veranderingen in een belang te plaatsen zal ik proberen om niet alleen te schrijven over wat deze veranderingen waren maar ook wat deze veranderingen teweeg hebben gebracht.

Historisch gezien legden de geleerden in de zeventiende eeuw het fundament voor wat we nu de verlichting noemen, ook wel de Eeuw van de Rede genoemd. Filosofen begonnen zich te onttrekken aan theologisch ‘zekerheden’ en gingen zelf op zoek naar nieuwe manieren om kennis op doen. Hun kritiek op de wijze waarop de klassieke wijsbegeerte tot stand was gekomen, kreeg navolgers en het duurde niet lang voordat er een discussie ontbrandde over kwesties als de gelijkheid der mensen, mensenrechten zoals vrijheid van meningsuiting, de rol van de kerk en godsdienst etc.
Over waneer de verlichting begon is, lopen de meningen uiteen. Volgens sommigen begon die al in 1630, anderen hebben het over de periode rond 1687.

De onzekerheid over het begin is in zoverre belangrijk, omdat we ons hierdoor realiseren en dat de verlichting niet moet worden gezien als een gesloten tijdperk, maar als een maatschappelijk proces, dat zich in verschillende lagen van de bevolking manifesteerde. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de verlichting nu nog niet ten einde is.

Eén van de filosofen die zelf op zoek ging naar een nieuwe manier van onderzoek was de rationalist Rene Descartes. Van hem is de uitspraak “Cogito ergo sum”: ik denk dus ik ben. Hiermee legde de eerste steen van een nieuw filosofisch systeem. Descartes kwam tot zijn stelling in het werk Principia Philosophiae uit 1644; in het Discours de la Méthode uit 1637 komt de Franse versie (“Je pense donc je suis”) voor.

Essentieel voor zijn methode is de gedachte dat overgeleverde kennis en de eigen waarneming bedrieglijk kunnen zijn. Twijfel ligt aan de basis van de waarheid. Hierover is meer te lezen in het hoofdstuk Descartes.
Een belangrijke filosoof die na Descartes kwam was Baruch Spinoza, die later een grote invloed op de verlichting zou uitoefenen met zijn boek over ethiek. Spinoza kreeg vele navolgers onder andere de Duitse filosoof Gottfried Wilhelm (von) Leibniz en nog later zouden Immanuel Kant, Arthur Schopenhauer zich nog bij dit rijtje aansluiten. Zijn boeken werden vertaald in het Frans en het Duits, maar zijn filosofie was moeilijk te doorgronden en werd in die tijd geassocieerd met atheïsme en fatalisme.

In Engeland werd het rationalisme van Descartes en Spinoza op een enkeling na genegeerd.
Daar ontwikkelde zich het empirisme met de stelling dat niet uitsluitend de rede, maar ook de waarneming en daardoor ook het zintuiglijk vermogen ten grondslag lag aan de nieuwe of juiste manier van onderzoek. Het werd ook wel ervaringsfilosofie genoemd. De beginselen van deze stroming zijn al te vinden bij Aristoteles. De belangrijkste vertegenwoordiger uit de zeventiende eeuw was John Locke.

Het rationalisme en het empirisme vormden de twee belangrijkste stromingen in het denken van de zeventiende eeuw. Het Britse empirisme en het continentale rationalisme. De twee stromingen stonden in de zeventiende eeuw haaks op elkaar. In 1781 werden ze door Immanuel Kant samen gebracht in zijn werk Kritik der reinen Vernunft. In dit werk zoekt Kant een middenweg, waarbij hij de empiristen gelijk gaf in hun stelling dat de inhoud van het denken uit de ervaring moet voorkomen en hij gaf Descartes gelijk met de uitspraak, dat kennis zonder denken en concepten ‘blind’ is.

‘Wij bestaan als mens enerzijds door onze zintuiglijke waarneming en anderzijds door ons verstand, waarmee wij denken over hetgeen wij waarnemen. En zoals wij met onze eigen ogen kijken, met onze eigen ogen oren horen, met onze eigen neus ruiken, met onze eigen tong proeven en met onze eigen huid voelen, zo denken wij ook met ons verstand. Als wij als ‘vrije mensen in een ‘vrije’ wereld dan ook iets aan elkaar verplicht zijn is het wel om niet zomaar de ganse dag te papegaaien!’2
M, Rietmeijer 2005

Dus beste lezer ga heen en experimenteer!!!!!

1 Jorink. E, Wetenschap en wereldbeeld in de gouden eeuw, 1999

2 Rietmijer. M, Verlichtingsargumenten,
http://www.markrietmeijer.nl/publicatie-verlichtingselementen-descartes-kant.html, laatst bezocht op 10-02-2013

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s