Home

Wetenschap en de Kunsten

Kunstenaars zijn sinds het begin van de geschiedenis zoekend naar de manier waarop hun boodschap het beste overkomt op de toeschouwer. In de eerste eeuwen stond het beeld in dienst van de boodschap en werd het niet gezien als kunst. Door de eeuwen heen werd de schilder steeds belangrijker. Ze leerden door nabootsing,  maar ook wetenschappelijke ontwikkelingen speelden  een rol. Om beter te begrijpen waarom de fotografie in de 19e eeuw tot stand kon komen en de camera obscura niet meer voldeed, doe ik een klein stapje terug in de geschiedenis.

1.1 Glas,spiegels en weerspiegeling

De geschiedenis van de lens zoals die in de camera obscura gebruikt werd begint eigenlijk bij de  ontdekking van weerspiegeling in water. De ‘eerste spiegel’ was de ontdekking van reflectie in water. De Egyptenaren maakten de eerste spiegels nog van brons en koper maar de Romeinen slaagden er al in om deze van glas te maken. Het slijpen van glas is dan ook eeuwen oud en deze techniek is steeds meer ontwikkeld. Wie de eerste lens (zoals die in apparaten gebruikt wordt) heeft uitgevonden , is moeilijk te achterhalen, maar het waren natuur-wiskundige geleerden zie zich in dienst van de astronomie, bezig hielden met het ontwikkelen van lenzen.

1.2 Geschiedenis van de Camera obscura

350 jaar voor Christus ontdekten Aristoteles bij toeval dat door licht beelden werden geprojecteerd. Hij  kon dit natuurlijk niet zomaar naast zich neerleggen en ging dit verder onderzoeken. Hij bouwde een donkere kamer en deed verschillende experimenten die hij vastlegde op schrift. Omdat dit het oudste bewijs is, wordt Aristoteles de uitvinder van de camera obscura genoemd,  maar het is niet met zekerheid te zeggen dat er geen voorgangers waren. Op dit moment in de geschiedenis heeft het nog niks te maken met schilderkunst, laat staan fotografie. De camera obscura werd uitsluitend ingezet voor de astronomie omdat men op een deze manier ,veilig, ons zonnestelsel kon bestuderen.

In 1011 schreef de wis en natuurkundige astronoom  Abu Ali Al-Hazan Ibn Al Hatiam, ofwel Alhazen van Basra zoals wij hem in Europa kennen, zijn Book of Optics waarin hij dieper inging op reflectie van beeld doormiddel van licht op gekromde oppervlakten. Hij experimenteerde met licht en het gezichtsvermogen en wordt de grondlegger van de optometrie genoemd.

In 1500 geeft ook Leonardo Da Vinci een uitgebreide omschrijving van de camera obscura en maakt hiervan een duidelijke tekening. Hij ontdekt overeenkomsten tussen de werking van de camera obscura en het menselijk oog wat samenhangt met hoe wij beelden kunnen waarnemen.

In 1544 hield de Nederlandse Gemma Frisius zich bezig met de camera obscura. En ook hij legde zijn onderzoeken vast op schrift.

In 1550 levert  Girolamo Cardano een bijdrage door het gat te vervangen voor een convex geslepen lens: “ Als je wilt kijken naar de dingen die op straat zijn, moet je een bolle lens in het venster plaatsen, als de zon helder schijnt, en het venster verduisteren,  en dan zal je de beelden zien die door de opening op het tegenoverliggende oppervlak worden gebracht, maar met gedempte kleuren. Plaats daarom een zeer wit(papier op de plaats waar je het beeld ziet en je zult het gewenste effect met verbazende resultaten krijgen”

In 1568 bestudeerd Daniel Barbaro het diafragma van een lens. Hiermee ontwikkelt de camera obscura en kon het  beeld nog scherper worden vast gelegd.

“Maak een gat in een venster in een kamer….zo groot als een brillenglas. Neem dan een lens die bol is aan beide kanten, niet hol, zoals de brillen van jongemannen die bijziend zijn. ….Op dit punt zult u de vormen op het papier zien zoals ze in werkelijkheid zijn, en de gradaties, kleuren, schaduwen, wolken, de rimpelingen van water, de vlucht van vogels en al het andere dat men kan zien.”

Deze laatste twee teksten geven een goede weergave van de ontwikkeling van de camera obscura binnen 18 jaar. De omschrijving van Daniel Barbaro is zeer nauwkeurig en de kwaliteit van kleuren is van ‘gedempt’ naar ‘zoals ze in werkelijkheid zijn’,  verbeterd.

In 1807 werd door de W.H.  Wollaston de Camera Lucinda uitgevonden.

1.3 Projecties

Projecties  met een spiegel-lens hadden diverse nadelen. David Hockney maakt diverse reconstructies en schrijft in zijn boek, Geheime Kennis, hierover:

“Mijn projecties van stillevens met een spiegel-lens onderscheiden zich door de volgende karakteristieken die het gevolg zijn van de beperkingen van  het instrumentarium: objecten die frontaal zijn waargenomen, een tot geheel gemaakte compositie met sterke licht en schaduwpartijen, een donkere achtergrond en een beperkte diepte.  Zoals we hebben gezien vonden kunstenaars een manier om deze beperkingen te ondervangen door verschillende elementen samen te ‘plakken’ tot een groter schilderij- maar die elementen zijn nog steeds frontaal en nabij. Het zijn de compositievaardigheden van de kunstenaar die ons doen geloven dat alles in een coherente ruimte staat. Toen conventionele lenzen groot genoeg werden en van voldoende kwaliteit om ze in plaats van holle spiegels te gebruiken ( ergens in de 16e eeuw) zal een kunstenaar die al ervaring had met het gebruik van de spiegels-lens een karakteristiek voordeel van de lens ontdekt hebben: een groter gezichtsveld.”

Het was Carravaggio die hier heel vindingrijk mee omging en al snel invloed had in heel Europa.

1.4 Realistische weergave

Voordat de camera obscura ook in de schilderkunst werd gebruikt waren kunstenaars al bezig met een realistische weergave, o.a. door het toepassen van het perspectief. In de 15e eeuw kreeg deze techniek een nieuwe betekenis door  Leon Battista Alberti (1404-72) en Fillipo Brunelleschi (1377-1446).

Leon Battista Alberti was een Florentijns architect die zijn bijdrage leverde door het wetenschappelijk beschrijven van de constructie van een schaakbord of tegelvloer in perspectief. Daarvóór was het

gebruikelijk om de grootte van vierkanten in een tegelvloer steeds met een derde te verminderen.

De Florentijnse architect en beeldhouwer Filippo Brunelleschi werd in zijn tijd gezien als de ‘uitvinder’ van het perspectief omdat hij de werking ervan verbluffend duidelijk kon demonstreren.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s