Home

Hollands landschap

Het landschap

Volgens kunsttheoreticus Karel van Mander moest de kunstenaar de natuur verfraaien en haar gebreken verhullen. De landschapsschilderkunst is traditiegetrouw een Vlaams genre en kwam in opkomst in de noordelijke Nederlanden door de migratie na de val van Antwerpen. Ondanks dat men nooit in de vrije natuur schilderde is het landschap in de Nederlandse schilderkunst gericht op een realistische weergave van de vaderlandse natuur en topografische nauwkeurigheid als autonome kunstwerken. Dus het landschap als schouwspel met de verandering van het licht, het weer en de seizoenen, als zelfstandige onderwerpen zonder verhaal en zonder historische, religieuze of mythologische betekenissen. Door deze benadering ontstond er gaandeweg een meer tonale monochrome stijl, kleurschakering van een schilderij in één kleur, wat een poging was om een bepaalde atmosferische gesteldheid weer te geven zoals te zien is in het werk van Jan van Goyen. Door deze Hollandse atmosferische benadering verandert het perspectief; van een verhoogd naar een laag standpunt.

Jan van Goyen, Duinen, 1629

Jan van Goyen, Duinen, 1629

Er waren vele variaties op het Hollandse landschap mogelijk en met regelmaat was het weergegeven landschap buitengewoon voor Nederlandse begrippen. Jacob van Ruisdael maakte het genre bijvoorbeeld dramatischer door het weergeven van natuurgeweld en ontdekte de poëzie in het noordelijke landschap, waarin de natuur zijn gevoelens en stemmingen reflecteert. In zijn latere grillige landschappen zullen steeds vaker donkere visioenen opduiken want ook landschapsschilderijen kunnen een Vanitas (ijdelheid, vergankelijkheid) als betekenis bevatten, de natuurlijke verschijnselen als weerspiegelingen van goddelijke macht.

Jacob van Ruisdael, joodse begraafplaats, 1657

Jacob van Ruisdael, joodse begraafplaats, 1657

De Hollanders waren de eerste in de kunstgeschiedenis die de schoonheid van de lucht ontdekten en deze ook weergaven, soms zelfs als het werkelijke onderwerp. Deze luchten hebben vaak een soort ingehouden monochrome kleurstelling. Wolkenluchten spelen als een soort atmosferisch element bijna net zo’n grote rol als land en water waarin de mens en architectuur van ondergeschikt belang zijn.

Het italianiserend landschap stond los van deze landschapsschilderkunstontwikkelingen en was een stroming op zichzelf.

Hendrick Avercamp, Winterlandschap met schaatsers, 1608

Hendrick Avercamp, Winterlandschap met schaatsers, 1608

Winterlandschappen

Het winterlandschap en wintertaferelen was een specialisme ontstaan onder invloed van de Vlaamse schilders die vanaf 1585 naar het noorden waren gemigreerd. Deze landschappen met haar bijzondere lichtval, donkere onheilspellende luchten en grimmige kou was een geliefd thema in de zeventiende eeuw die dan ook veel extreem koude winters kende, men spreekt ook wel van een kleine ijstijd. Het winterlandschap werd vaak net zoals het nachtelijke landschap met een gereduceerd kleurenpalet geschilderd in een tonale stijl.

Paulus Potter, De Stier, 1647

Paulus Potter, De Stier, 1647

Dieren

De landschappen in de zeventiende eeuw werden vrijwel altijd gestoffeerd met menselijke figuren en met dieren, maar portretten van dieren als een afzonderlijk genre, daar is pas sprake van halverwege de eeuw. Het dierstuk was door de Vlaamse schilders geïntroduceerd en was een specialisme op zichzelf zoals bij de schilder Paulus Potter. Ook bij verschillende  italianiserende landschapschilders krijgt vee een belangrijke plaats toebedeeld op de schilderijen.

Simon de vlieger,  Estuary at Dawn, 1640-45

Simon de vlieger, Estuary at Dawn, 1640-45

Zeegezichten

Het vervaardigen van zeegezichten was een tamelijk nieuwe specialiteit. Voor de Hollanders had dit genre een speciale betekenis, aangezien de zeevaart van groot belang is geweest voor vorming van de natie. De handel met overzeese gebieden, waardoor Nederland in de zeventiende eeuw het machtigste en rijkste land van Europa werd. Zeegezichten werden in het atelier vervaardigd en zijn voortgekomen uit het verbeelden van historische maritieme gebeurtenissen, de zeeslag, veelal in opdracht voor een stadshuis. Net zoals het bij het landschapschilderij is gegaan verving de zee met haar lieflijkheid en het pathos uiteindelijk de gebeurtenis of de anekdote en werd het hoofdthema, het zeegezicht. Men sprak over de verschillende typen zeegezichten in de zeventiende eeuw ook wel van zeetjes, stormpjes, stille watertjes, Zuiderzeetjes en strandjes[1], dit ook omdat het vaak over een klein formaat ging. Evenals bij het landschap ging ook hier de horizon van het schilderij omlaag en werd de lucht dramatischer zoals goed te zien is bij de schilderijen van Simon de Vlieger.


[1] Vlieghe, H., Kieft, G., Wansink, C., J.A., 2007, blz. 179

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s